وزارت علوم ، تحقيقات و فناوري
دانشگاه شهيد بهشتي
دانشکده علوم زمين
گروه آموزشي جغرافيا
پايان نامه جهت اخذ درجه کارشناسي ارشدM .Sc
رشته جغرافياي طبيعي- اقليم شناسي در برنامه ريزي محيطي
عنوان:
اثرات اقليم بر گردشگري استان قزوين بر اساس مدل دماي معادل فيزيولوژيک (PET)
استاد راهنما:
دکتر شهريار خالدي
اساتيد مشاور:
دکتر عليرضا شکيبا
دکتر محمدتقي رضويان
نگارنده:
دلدار چراغوندي
نيمسال اول 93 – 92
تقديم به
خانواده ي مهربانم
که با صبوري ها و پشتيباني هاي
بي پايان خود همواره ياراي من بوده اند و هستند …
تقدير و تشکر
گفت استاد مبر درس از يــادياد باد آن چه مرا گفت استادياد باد آن که مرا ياد آموختآدمي نان خورد از دولت يـــادهر چه مي دانست آموخت مراغير يک اصـل که نا گفته نهادقدر استـاد نکو دانستنحيف استاد به من ياد نداد
اکنون در آغاز يک پايان، خدا را شاکرم که نعمت تحصيل علم را به من ارزاني کرده است و مرا ياري کرد تا مرحله ي ديگري را با سربلندي پشت سر بگذارم و اميد دارم که الطاف بي کران تعالي در مراحل و آزمون هاي ديگر نيز بتوانم موفق باشم، که بي لطف او هيچ امري محقق نخواهد شد.
از استاد عالي قدر جناب آقاي دکتر شهريار خالدي که راهنمايي اين رساله و همچنين آقاي دکتر عليرضا شکيبا و جناب آقاي دکتر محمدتقي رضويان که زحمات مشاوره ي اين پايان نامه را بر عهده داشتند را کمال سپاس را دارم.
همچنين از يکايک اساتيد گروه جغرافياي دانشکده ي علوم زمين به خصوص دکتر حسين زاده مدير گروه جغرافياي طبيعي که در طول هفت سال تحصيل من در اين دانشکده، بي منت تمام تجربيات خود را دراختيار من گذاشتند کمال سپاس و قدرداني را دارم. باشد که شاگردي خلف براي آن بزرگواران باشم.
از برادر عزيزم دلير چراغوندي و دوستان خوبم آقايان فردين اژغ و خه بات درفشي که با همفکري هاي خود هميشه ياراي من در سختي ها بودند سپاسگزاري نموده و اميدوارم بتوانم نيکي هاي اين عزيزان را به نحو احسن جبران کنم.
چکيده
امروزه دسترسي به اطلاعات زيست اقليمي در زمينه علوم کاربردي از قبيل گردشگري، پزشکي و سلامت، معماري شهرسازي و ورزشي يک نياز ضروري است. شاخص هاي ترمو-ديناميکي که از معادله بيلان بدن انسان مشتق مي شوند، جز کامل ترين شاخص هاي زيست اقليمي هستند که در محاسبه ي آن ها چندين متغيير اقليمي و محيطي لحاظ مي گردد. در تحقيق حاضر سطح استان قزوين با استفاده از شاخص دماي معادل فيزيولوژيک (PET) در مقياس ماهيانه پهنه بندي گرديد. بدين منظور شاخص مدنظر، براي 10 ايستگاه همديدي در داخل و مجاور استان با دوره ي آماري از 2001 الي 2010 محاسبه شد. تعميم نتايج ايستگاهي محاسبه شده به سطح مورد مطالعه در محيط ArcGIS و با استفاده از روش درون يابي IDW صورت گرفت. بررسي الگوي تغييرات روزانه شاخص نشان داد ، دوره آسايش اقليمي در قزوين شامل دو بازه ي زماني در اواخر بهار و تابستان است. ماه هاي مي و سپتامبر تنها ماه هايي هستند که بدون تنش سرمايي و گرمايي مي باشند و به ترتيب آپريل و اکتبر با تنش سرمايي اندک و ژوئن با تنش گرمايي اندک در رتبه ي دوم قرار مي گيرند. در طي ماه هاي دسامبر، ژانويه و فوريه کل استان داراي تنش سرمايي شديد است. به نظر مي رسد تغييرات مکاني شاخص PET در منطقه بيشتر تحت تاثير ارتفاع و عرض جغرافيايي باشد.
واژه هاي کليدي: آسايش اقليمي، شاخص دماي معادل فيزيولوژيک، تنش فيزيولوژيک، قزوين
فهرست مطالب صفحه
چکيده1فصل اول- کليات تحقيق ———————————————————2 1-1- مقدمه————————————————–3 1-2- طرح مسئله و ضرورت تحقيق ——————————-5 1-3- سوال تحقيق ——————————————–6 1-4- فرضيه تحقيق ——————————————-6 1-5- اهداف تحقيق ——————————————-6 1-6- روش تحقيق ——————————————–61-7- محدوديت هاي پژوهش ———————————–7 1-8- پيشينه تحقيق ——————————————7 1-7-1- پيشينه تحقيقاتي در جهان —————————8 1-7-2- پيشينه تحقيقاتي در ايران —————————-9فصل دوم – مباني نظري —————————————–10 2-1- مقدمه ————————————————–11 2-2-اهميت گردشگري در اقتصاد جهاني —————————12 2-3- فرهنگ گردشگري —————————————-13 2-4- گردشگري در ايران —————————————-14 2-5 رابطه گردشگري با محيط ———————————–15 2-6 رابطه ي گردشگري و اقليم ———————————-17 2-6-1- اقليم و انتخاب مقصد گردشگري ————————17 2-6-2- جنبه هاي اقليم گردشگري —————————-18 2-6-3- اقليم و نيازهاي گردشگري —————————–19 2-6-4- شرايط مناسب براي گردشگري در تابستان و زمستان ——–20 2-6-4-1- شرايط فصل زمستان —————————–20 2-6-4-2- شرايط فصل تابستان —————————–21 2-7- شاخص هاي اقليم آسايش ———————————-21 2-7-1- شاخص الگي ( نمودار زيست- اقليمي) ——————-22 2-7-2- دماي موثر ET (effective temperature) ————22
2-7-3- شاخص اقليم آسايش گردشگري TCI (Tourism climate index) ————————————————–
22 2-7-4- شاخص هاي فيزولوژيکي —————————–23 2-7-4-1- شاخص دماي معادل فيزيولوژيك (PET) ————26 2-8- سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS) ————————–31 2-8-1- GIS و اقليم —————————————32 2-8-2- GIS و گردشگري ———————————–32فصل سوم- ويژگي هاي جغرافيايي منطقه ————————33 3-1- مقدمه ————————————————-34 3-2- موقعيت جغرافيايي —————————————34 3-3- توپوگرافي ———————————————-37 3-4- اقليم منطقه ——————————————–403-4-1- رويکرد برخي از پارامترهاي اقليمي در منطقه ي مورد مطالعه–41 3-4-1-1 دما ——————————————-42 3-4-1-2- رطوبت نسبي ———————————-46 3-4-1-3- بارش —————————————–48 3-4-1-4- ساعت آفتابي ———————————–51 3-4-2- تعيين اقليم استان قزوين ——————————54 3-4-2-1- تعيين اقليم منطقه بر اساس ضريب خشکي دمارتن —543-4-2-2- تعيين اقليم استان قزوين بر اساس اقليم نماي آمبرژه -55 3-4-3- جمع بندي از اقليم استان قزوين ————————57 3-5- مشخصات زمين شناسي ————————————59 3-6- وضعيت منابع آب —————————————–59 3-7- پوشش گياهي ——————————————–61فصل چهارم- مواد و روش ها ————————————-62 4-1- مقدمه ————————————————-63 4-2- نحوه اجراء مدل ——————————————63 4-2-1 – مدل Ray Man ———————————–634-2-2- خصوصيات منطقه مورد مطالعه و استخراج داده هاي هواشناسي654-2-3- وارد کردن داده ها به مدل Ray Man ——————-674-3- داده ها و نرم افزار هاي مورد استفاده ————————-74فصل پنجم – يافته هاي تحقيق ————————————-75 5-1- روش انجام تحقيق —————————————-76 5-1-1- ورود اطلاعات به محيط GIS—————————-76 5-1- 2- درون يابي و تحليل داده ها————————–765-2- يافته هاي تحقيق—————————————–775-2-1- وضعيت اقليم گردشگري استان بر اساس شاخص گردشگري PET در فصل زمستان —————————–
775-2-1-1 ژانويه (11 دي تا 12 بهمن) ——————–775-2-1-2- فوريه ( 12 بهمن تا 11 اسفند) —————-785-2-1-3- مارس (11 اسفند تا 11 فروردين) ————–795-2-1-4- نتيجه گيري از شرايط PET در فصل زمستان —–795-2-2- وضعيت اقليم گردشگري استان بر اساس شاخص گردشگري PET در فصل بهار ———————————
835-2-2-1- اپريل (11 فروردين تا 11 ارديبهشت) ———-835-2-2-2- مي ( 11 ارديبهشت تا 11 خرداد) ————-835-2-2-3- ژوئن (11 خرداد تا 10 تير) ——————845-2-2-4- نتيجه گيري از شرايط PET در فصل بهار ——-845-2-3- وضعيت اقليم گردشگري استان بر اساس شاخص گردشگري PET در فصل تابستان —————————
885-2-3-1- ژوئيه (10 تير تا 10 مرداد) ——————885-2-3-2- آگوست (10 مرداد تا 10 شهريور) ————-885-2-3-3- سپتامبر (10 شهريور تا 9 مهر) —————-885-2-3-4- نتيجه گيري از شرايط PET در فصل تابستان —–895-2-4- وضعيت اقليم گردشگري استان بر اساس شاخص گردشگري PET در فصل پاييز ——————————–
935-2-4-1- اکتبر (9 مهر تا 10 آبان) ———————935-2-4-2- نوامبر (10 آبان تا 10 آذر) ——————-935-2-4-3- دسامبر (10 آذر تا 11 دي) ——————-935-2-4-4- نتيجه گيري از شرايط PET در فصل پاييز ——-945-2-5- نتيجه ——————————————-98فصل ششم- نتيجه گيري و آزمون فرضيات ————————996-1- مقدمه ————————————————-1006-2- بحث و تحليل نتايج —————————————1005-3- آزمون فرضيات ——————————————-1045-4- پيشنهادات ———————————————-106منابع و مآخذ —————————————————-117
فهرست نقشه ها صفحه
نقشه شماره 3-1- نقشه ي تقسيمات سياسي —————————
36نقشه شماره 3-2- طبقات ارتفاعي ————————————39نقشه شماره 3-3- ميانگين دماي سالانه استان قزوين ———————45نقشه شماره 3-4- ميانگين رطوبت نسبي سالانه استان قزوين —————47نقشه شماره 3-5- ميانگين بارش سالانه استان قزوين ———————50نقشه شماره 3-6- ميانگين ساعت آفتابي استان قزوين ———————53نقشه شماره 4-1- پراکنش ايستگاه ها در منطقه ————————-66نقشه شماره 5-1- اقليم گردشگري در ماه ژانويه ————————-80نقشه شماره 5-2- اقليم گردشگري در ماه فوريه ————————–81نقشه شماره 5-3- اقليم گردشگري در ماه مارس ————————-82نقشه شماره 5-4- اقليم گردشگري در ماه آپريل ————————-85نقشه شماره 5-5- اقليم گردشگري در ماه مي —————————86نقشه شماره 5-6- اقليم گردشگري در ماه ژوئن ————————–87نقشه شماره 5-7- اقليم گردشگري در ماه ژوئيه ————————-90نقشه شماره 5-8- اقليم گردشگري در ماه آگوست ———————–91نقشه شماره 5-9- اقليم گردشگري در ماه سپتامبر ———————-92نقشه شماره 5-10- اقليم گردشگري در ماه اکتبر ————————-95نقشه شماره 5-11- اقليم گردشگري در ماه نوامبر ————————96نقشه شماره 5-12- اقليم گردشگري در ماه دسامبر ———————–97
فهرست شکل ها صفحه
شکل2-1- ساختار سلسله مراتبي از جاذبه هاي محيطي ——————-
16شکل2-2- اثرات اقليم بر گردشگري ———————————–19شکل2-3- مراحل ارزيابي زيست هواشناسي انساني و محاسبه شاخص PET –29شکل 4-1- پنجره نرم افزار مدل Ray man —————————-67
فهرست جداول صفحه
جدول 2-1- ارتباط اقليم و نياز گردشگر ——————————–20جدول2-2- ارزش نارسانايي پوشاك مختلف —————————–30جدول 2-3- مقادير آستانه شاخص ————————————30جدول 2-4- داده هاي هواشناسي مورد نياز براي محاسبه شاخص ———–31جدول 3-1- شاخص ضريب خشکي دمارتن —————————–54جدول 3-2- توده هواهاي موثر بر اقليم استان قزوين———————-58جدول 4-1- موقعيت ايستگاه ها ————————————65جدول 4-2- پارامتر هاي اقليمي به کار رفته در PET براي منطقه مطالعاتي در ماه ژانويه ———————————————–
68جدول 4-3- پارامتر هاي اقليمي به کار رفته در PET براي منطقه مطالعاتي در ماه فوريه————————————————
68جدول 4-4- ميزان رتبه ي بدست آمده براي شاخص PET براي ماه مارس —-69جدول 4-5- ميزان رتبه ي بدست آمده براي شاخص PET براي ماه آپريل—–69جدول 4-6- پارامتر هاي اقليمي به کار رفته در PET براي منطقه مطالعاتي در ماه مي————————————————-
70جدول 4-7- پارامتر هاي اقليمي به کار رفته در PET براي منطقه مطالعاتي در ماه ژوئن————————————————
70جدول 4-8- پارامتر هاي اقليمي به کار رفته در PET براي منطقه مطالعاتي در ماه ژوئيه ————————————————
71جدول 4-9- پارامتر هاي اقليمي به کار رفته در PET براي منطقه مطالعاتي در ماه آگوست ———————————————-
71جدول 4-10- پارامتر هاي اقليمي به کار رفته در PET براي منطقه مطالعاتي در ماه سپتامبر———————————————-
72جدول 4-11- پارامتر هاي اقليمي به کار رفته در PET براي منطقه مطالعاتي در ماه اکتبر————————————————

72جدول 4-12- پارامتر هاي اقليمي به کار رفته در PET براي منطقه مطالعاتي در ماه نوامبر————————————————
73جدول 4-13- پارامتر هاي اقليمي به کار رفته در PET براي منطقه مطالعاتي در ماه دسامبر———————————————–
73
فهرست نمودارها صفحه
نمودار 3-1- ميانگين دماي ايستگاه قزوين ——————————
42نمودار 3-2- ميانگين دماي ايستگاه آوج ——————————–42نمودار 3-3- ميانگين دماي ايستگاه خرم دره —————————-43نمودار3-4- ميانگين دماي ايستگاه خدابنده —————————–43نمودار 3-5- ميانگين دماي ايستگاه معلم کلايه ————————–44نمودار 3-6-رطوبت نسبي ماهانه استان ———————————46نمودار 3-7- ميانگين بارش ماهانه ————————————-48نمودار 3-8- ميانگين بارش سالانه————————————-49نمودار 3-9- ميانگين ماهانه ساعت آفتابي ——————————-51نمودار 3-10- ميانگين مجموع سالانه ساعت آفتابي————————52نمودار 6-1- وضعيت شاخص PET در ايستگاه آوج بين کودکان و بزرگسالان—103نمودار 6-2- وضعيت شاخص PET در ايستگاه قزوين بين کودکان و بزرگسالان–103نمودار 6-3- وضعيت شاخص PET در ايستگاه آوج با فعاليت هاي متناسب با فصل————————————————-
104
فصل اول
کليات تحقيق
مقدمه
گردشگري يکي از بزرگترين صنايع دنيا بوده که داراي رشد سريعي مي باشد. براي بسياري از نواحي گردشگري مهم ترين منبع درآمد است و براي ديگر مناطق بازده اقتصادي حاصل از گردشگري بسيار زياد است (معصوم پور، خوش اخلاق). بر طبق پيش بيني سازمان جهاني گردشگري تا سال 2020 گردشگري بين المللي به تعداد 1.6 ميليون نفر برسد و گردش مالي ناشي از آن به پيش از 2 تريليون دلار در سراسر دنيا باشد (WTO, 1988).
گردشگري به خاطر برخورداري از توانمندي بالا در خلق و ارتقاء مولفه هاي توسعه ملي، منطقه ايي و شهري و روستايي هميشه مورد توجه و ستايش بوده است. بسياري از کشورها اين صنعت پويا را به عنوان منبع اصلي درآمد به ايجاد اشتغال در بخش خصوصي و تبادلات فرهنگي و انساني و توسعه ساختار زيربنايي مي دانند (رشيدنيا، گندم کار، 1390: 2).
امروزه صنعت گردشگري به عنوان صنعتي پويا و فراگير همه ارکان وجودي يک جامه و سيستم هاي جهاني را در بر گرفته است. گردشگري در معناي اصل خود از قرن نوزدهم با اصالت و انگيزه است نه سفرهاي بدون هدف و برنامه. در اصل گردشگري بر اساس خواست و اراده ي ملت ها صورت ميگيرد .سازمان هاي دولتي و بخش خصوصي تنها برنامه ريزان اين سفرهاي هدفمند هستند که بايد متناسب با خواسته هاي عمومي به برنامه ريزي بپردازند تا گردشگري به بهترين نحو انجام شود (توکلي و گلدي شرافت سيد،1388: 44)
جهانگردي و تفرج در ذات خود کمترين وابستگي را به تکنولوژي هاي آلاينده را دارد. توسعه خدمات جهانگردي نه فقط اصالت هاي منطقه اي را برجسته مي نمايد، بلکه از حاصل آن در حفظ و ساماندهي اين اصالت ها و نيز در بوجود آوردن توازن بهينه منبع و طرز استفاده مناسب از آن براي حفظ و نگهداري و رشد و توسعه منابع طبيعي و ملي بهره مي جويد و همزمان با آن از مزاياي اقتصادي آمد و شدهاي مربوطه برخوردار ميشود(ميکايلي، 1379: 22) . عوامل زيادي بر صنعت گردشگري تاثير مي گذارند که يکي از مهم ترين آنها آب وهواست.
آب و هوا و اقليم نقش مهمي را در گردشگري و موفقيت يک مقصد گردشگري ايفا مي کند. (Bingo, Hamilton & Tol, 2006:915) با توجه به اين مسئله که اقليم در انتخاب مقصد گردشگري پارامتر بسيار با اهميتي است، و به طور قابل ملاحظه ايي اقليم در طي فصول مختلف بر روي برنامه ي آژانس هاي گردشگري اثر مي گذارد. اقليم مناسب و آسايش اقليمي در افزايش ميزان گردشگران در مناطق جاذب گردشگر شود. از طرف ديگر اقليم و آب و هوا مي تواند باعث افزايش هزينه ي تمام شده نيز شود.( به طور مثال افزايش ميزان مصرف انرژي در وسايل سرمايشي در طول فصل گرم) همچنين تغييرات اقليمي اثر مستقيمي بر روي مراکز گردشگري متکي بر طبيعت را دارد(Scott, Jonse & Konepek, 2007:572).
از طرفي آسايش يعني راحتي و استراحت يک موجود که در برابر تهاجم خارجي با آن مقابله مي کند( خالدي، 1379). و آسايش زيست اقليمي (بيوکليماتيک) انساني، به تعادل حرارتي بدن انسان با محيط پيرامون وابسته است. طيفي از درجه حرارت هايي که پراکنش حرارت به ميزان رضايت بخشي در آن صورت گيرد، منطقه آسايش انسان ناميده مي شود. از نظر فعاليت بدني و راحتي انسان، هيچ اقليمي را نمي توان کاملاً مطلوب يا نامطلوب فرض کرد. بنابراين آسايش هم در يک منطقه صد در صد ثابت نمي تواند باشد و براي افراد بر حسب سن، سلامت، فعاليت بدني، نژاد، ميزان پوشش و همچنين بر اساس فصل هاي مختلف سال و خو گرفتن افراد به محيط به طور نسبي تغيير مي کند (محمدي، 1386). از سوي ديگر تعادل دماي بين بدن انسان و محيط در فضاي داخل و بيرون ساختمان متفاوت است و شرايط آسايش و راحتي در هر دو محيط مهم است. مدل دماي معادل فيزيولوژيک به بررسي شرايط آسايش اقليمي انسان هم در فضاي داخلي ساختمان ها و هم در فضاي بيروني با توجه به نوع پوشش و فعاليت انسان بررسي مي کند. لذا مدل دماي معادل فيريولوژيک در بين مدل هاي ارائه شده در باب آسايش اقليمي انسان کارآمد تر و کامل تر مي باشد. صنعت گردشگري استان نياز به ارزيابي اقليم به عنوان يکي از اصلي ترين منابع گردشگري دارد و لذا اقليم گردشگري استان با استفاده از مدل دماي معادل فيزيولوژيک در محيط GIS ارزيابي شده تا نقاط قوت و پتانسيل هاي آن مشخص شود.
1-2- طرح مسئله و ضرورت تحقيق
امروزه صنعت گردشگري به عنوان صنعتي پويا و فراگير همه ارکان وجودي يک جامعه و سيستم هاي جهاني را در برگرفته است (توکلي 1388) و يکي از منابع مهم درآمدزايي و در عين حال از عوامل مؤثر در تبادلات فرهنگي بين کشورهاست. به همين علت پژوهشگران و متخصصان محلي علاقمند به بررسي نقش گردشگري در توسعه اقتصادي و اجتماعي مي باشد (Albalate and bel,2009:426).
در اين بين نمي توان نقش کليدي آب و هوا را در جذب گردشگر و رونق گردشگري يک منطقه ناديده گرفت. همچنين آب وهوا ارتباط مستقيمي با آسايش فردي براي گردشگران دارد. منظور از آسايش فردي مجموعه شرايطي است که از نطر حرارتي دست کم براي 80 درصد از افراد مناسب باشد (قباديان و فيض مهدوي 1380). يکي از اطلاعات مورد نياز گردشگران براي سفر، شرايط اقليمي مقصد مي باشد و اکثر گردشگران براي انتخاب مقصد گردشگري ملاحظلت اقليمي را مورد بررسي قرار مي دهند. اقليم از ديدگاه برنامه ريزي گردشگري بسيار حائز اهميت است و گردشگران معمولاً در جست وجوي اقليم مطلوب يا اقليم آسايش هستند که در آن، فرد هيچ گونه احساس نارضايتي و عدم آسايش حرارتي و اقليمي ندارد و اين عامل نقش مهمي را در تصميم گيري براي مقصد گردشگري دارا مي باشد(Matzarakis, 2001:172). لذا اطلاع رساني و شناخت صحيح از شرايط آب و هوايي مي تواند مسافران و اقشار آسيب پذير را پشتيباني کند و در تصميم گيري براي مقاصد آنها نقش مهمي را ايفا کند.
براي اين منظور و بررسي هرچه بهتر تاثير اقليم بر گردشگري مدل هاي گوناگوني تاکنون ارائه شده است. از بين آنها مي توان از شاخص هاي مرتبط با فيزيولوژي انساني که از معادله بيلان انرژي بدن انسان مشتق گرديده اند بهره جست که امروزه اعتبار بيشتري در مطالعات زيست اقليم انساني و هم چنين آب و هوا شناسي گردشگري کسب کرده اند (Matzarakis,2001:36). يکي از مدل هاي کارآمد که در ارتباط با اين شاخص است مدل دماي معادل فيزيولوژيک يا PET است. که اين مزيت را نسبت به ساير مدل هاي اقليم گردشگري را داراست که نه تنها دماي محيط را در داخل بافت ساختمان در نظر مي گيرد بلکه دماي محيط در خارج از ساختمان براي آسايش گردشگران را لحاظ مي دارد. همچنين اين مدل اين قابليت را نيز دارد که نوع فعاليت و پوشش گردشگر را نيز در بررسي ميزان آسايش بررسي کند.
با توجه به مسائل فوق و تنوع اقليمي استان قزوين که وسعتي حدود 15820کيلومتر مربع و بين 48 و 45 دقيقه تا 50 درجه طول شرقي و 35 درجه و 37 دقيقه تا 36 درجه و 45 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته است و به دليل ساختار توپوگرافي متفاوت که شرايط اقليمي متفاوتي را به همراه به نحوي که اقليم آن با نوسان آشکاري همراه است که شمال آن آب و هواي سرد و کوهستاني و آب و هواي خشک و نيمه خشک در نواحي مرکزي آن مي توان شاهد بود ، بنابراين ميتوان با توجه به مدل PET و پتانسيل هاي موجود در مکان هاي مختلف در سطح استان و با برنامه ريزي مناسب بهترين زمان و مکان را براي گردشگر شناسايي کرد.
1-3- سوال تحقيق
دوره هاي زماني مناسب با توجه به استعدادهاي مکاني جهت فعاليت هاي گردشگري در منطقه مورد مطالعه بر اساس مدل دماي معادل فيزيولوژيک کدامند؟
1-4- فرضيه تحقيق
با توجه به توپوگرافي منطقه مطالعاتي، مدل دماي معادل فيزيولوژيک دوره هاي زماني متفاوتي را جهت فعاليت هاي توريستي پيشنهاد مي کند.
1-5- اهداف تحقيق
1- اجراي مدل دماي معادل فيزيولوژيک به منظور درک بهتر پتانسيل فعاليت گردشگري استان قزوين
2- پهنه بندي اقليم گردشگري استان بر اساس مدل معادل فيزيولوژيک با توجه به استعداد هاي مکاني موجود در منطقه مورد مطالعه
1-6- روش تحقيق
1- اخذ داده هاي اقليمي مورد نياز از ايستگاه هاي سينوپتيک استان و کنترل
2- بررسي دقت داده هاي جمع آوري شده
3- بررسي شرايط اقليمي منطقه مورد مطالعه بر اساس يکي از روش هاي متداول طبقه بندي
4- اجراي مدل PET در مقياس ماهانه
5- توليد لايه هاي اطلاعاتي مورد نياز در مدل معادل فيزيولوژيک جهت پهنه بندي اقليم گردشگري منطقه مطالعاتي
6- تفسير داده هاي خروجي مدل PET در منطقه مطالعاتي
1-7- محدوديت هاي پژوهش
در نگارش اين پايان نامه محدوديت هاي عديده اي وجود داشت که موارد اصلي آن از قرار زير است.
1- مشکل دسترسي به منابع خارجي: علاوه بر پايين بودن سرعت اينترنت، دانلود کتب خارجي مستلزم پرداخت هزينه ي بالايي است. به عنوان مثال خريد مجازي يک جلد کتاب علمي با موضوع “آسايش اقليمي” مستلزم 40 تا 50 دلار هزينه مي باشد.
2- نقص داده هاي اقليمي: تعداد ايستگاه هاي سينوپتيک با دوره ي آماري بالا در منطقه مطالعاتي فوق العاده کم مي باشد.
1-8- پيشينه تحقيق
تا کنون تلاش هاي زيادي در زمينه ي ابداع شاخص هاي تجربي براي ارزيابي آسايش حرارتي انسان صورت گرفته است که در مقياس هاي مختلف جهانب تا محلي مورد استفاده قرار گرفته اند . در اين راستا با توجه به تاثير و اهميت اقليم بر تقاضاي گردشگري و به دنبال تلاش هاي صورت گرفته براي ارزيابي شرايط و ويژگي هاي اقليمي مناطق مختلف جغرافيايي و نيز شرايط مناسب اقليمي براي جذب گردشگران تحقيقات متنوعي در سطح جهان و ايران صورت گرفته است. اين مسئله نشان دهنده ي اين واقعيت است که محققان به نقش اب وهوا و تغيرات بلند مدت و نوسانات کوتاه مدت آن بر گردشگري علاقمند هستند.
1-8-1- پيشينه تحقيقاتي در جهان
ميچوفسکي (1985) با دخالت دادن هفت عنصر اقليمي شاخص اقليم گردشگري يا TCI را طراحي کرد. هدف از آن بررسي مطلوبيت اقليمي براي گردشگران بود.
پري (1993) در مقاله ايي به عنوان “اثرات مقابل اقليم و اوقات فراغت ” گردشگري را از لحاظ رشد سريع ترين صنعت جهان مي داند که احتمالاً از اوايل قرن 20 به بزرگترين صنعت در دنيا تبديل شود. و آب وهوا را يک مفهوم محيطي مي داند که تفريح و توريسم در قالب آن شکل مي گيرد.
مورين(2001) و مکارانش در پژوهشي به بررسي اثرات اقليم گردشگري بين المللي پرداختند و به اين نتيجه رسيدند که شرايط خاص و متفاوت اقليمي نواحي شهري، ساحلي، کوهستاني و …، اثرات متفاوتي را بر جذب توريست دارند و اين اثرات بايد مورد توجه قرار گيرند.
پري (2001) در تحقيقي به بررسي وضعيت اقليم گردشگري در منطقه مديترانه پرداخت و بدترين زمان را براي گردشگر را زماني دانست که موج هاي گرمايي يه اين منطقه نفوذ مي کند.
جواکلين (2007) و همکاران در پژوهشي به بررسي به اين نتيجه رسيدند که در سال هاي آينده در بريتانيا و ايرلند جاذبه هاي گردشگري حرکت آرام به سمت شمال خواهد داشت و در آلمان به دليل گرم شدن هوا و ايجاد شرايط مساعدتر در نواحي داخلي نسبت به نواحي ساحلي، جريان جذب توريسم به نسبت به جنوب خواهد بود.
ژئو پينگ لين (2007) و همکاران در تحقيق به بررسي شرايط گردشگري درياچه ي سان مون در تايوان پرداختند. براي اين کار در بازه هاي زماني 10 روزه مدل PET را اجرا کردند. و همچنين در اين تحقيق به يک مقايسه ي اجمالي بين اين منطقه و ميانه ي غربي اروپا نيز صورت گرفته است.
ماتزاراکيس(2009) و همکاران در پژوهشي به بررسي تاثيرات اقليم بر گردشگري شمال غرب ايران با توجه به مدل PET پرداختند. در اين تحقيق به اين نتيجه رسيدند که سواحل درياچه ي اروميه ماه هاي ژوئن، ژولاي و اگوست بهترين شرايط اقليمي را براي گردشگري را از منظر اين مدل دارا مي باشد.
ماتزاراکيس (2009) در مقاله ايي تحت عنوان “پتانسيل هاي توريسم شهري در فرايبورگ؛ آلمان” با اين فرض که ناحيه شهري نه تنها بر روي فرهنگ گردشگري اثر مي گذارد، بلکه همچنين در آرامش و سرگرمي نيز حائز اهميت است و با استفاده از اساس شبيه سازي REMO و CLM (مدل ناحيه اقليمي) گروهي از مناظر شهر فرايبورگ را مورد بررسي قرار داده است. اين تحقيق با تو جه به تغيرات اقليمي در آينده صورت گرفته است. و به اين نتيجه رسيده است که شرايط آسايش حرارتي با فشارهاي حرارتي کاملاً متغير است و از آنجايي که در آينده ميزان رطوبت افزايش و بارش برف کاهش خواهد يافت و همچنين اين کاهش را نيز در طوفان و مه نيز متصور شده است. بنابراين در اين تحقيق محقق انتظار دارد تا در آينده فعاليت هاي گردشگري به سوي فضاهاي باز گسترش پيدا کند و آينده ي مثبتي را براي گردشگري شهري فرايبورگ پيش بيني کرده است.
ماتزاراکيس (2007) در مقاله اي تحت عنوان “اقليم، آسايش حرارتي و گردشگري” به تشريح مجموعه اثرات حرارتي بر روي گردشگري پرداخته است. برا اين اساس وي مهم ترين عامل موثر را بر روي فعاليت هاي گردشگري از بين عوامل بيوترمولوژي انساني را مجموعه عوامل حرارتي مي داند. و براي مشخص کردن تاثير شرايط اقليمي هر منطقه توريستي بر روي فعاليت هاي گردشگري از شاخص PET استفاده کرده است و به عنوان نمونه از نتايج نقشه هاي بيوکليماي يونان در ماه آگوست استفاده شده است.
1-8-2- پيشينه تحقيقاتي در ايران
رضايي منفرد در رساله کارشناسي ارشد خود در دانشگاه شهيد بهشتي با نام تاثير اقليم بر صنعت توريسم استان خراسان رضوي بر اساس شاخص TCI به بررسي اقليم گردشگري اين استان پرداخته است . به اين نتيجه رسيد که استان خراسان رضوي ، دو ماه آخر فصل بهار، ماه آخر تابستان و اول پاييز بالاترين پتانسيل و بهترين شرايط اقليم گردشگري را داراست (1390).
محمديان در پايان نامه ي کارشناسي ارشد خود در دانشگاه تهران تحت عنوان تاثير اقليم بر صنعت گردشگري استان کرمانشاه ضريب آسايش اقليمي فصول مختلف کرمانشاه را با استفاده از پارامترهاي دما و رطوبت محاسبه کرده است(1383).
احمد آبادي در پايان نامه ي کارشناسي ارشد خود در دانشگاه تربيت مدرس با نام ارزيابي اقليم توريستي ايران با استفاده از شاخص TCI و پهنه بندي آن با استفاده از GIS به پهنه بندي اقليم گردشگري ايران پرداخته است. و در نهايت کشور ايران را از نظر مناطق اقليم توريستي به 7 منطقه تقسيم کرده است. اين تقسيم بندي بر اساس روند TCI ماهانه ي مناطق در طول سال مي باشد(1386).
کريمي هليز آباد در رساله ي کارشناسي ارشد خود در دانشگاه شهيد بهشتي تحت عنوان اقليم شناسي توريستي بر اساس شاخص TCI در محيط GIS استان کردستان به اين نتيجه رسيده است که همه ي شهرستان هاي اين استان داراي توزيعي نزديک به اوج تابستانه هستند. همچنين با بررسي نتايج پهنه بندي تغيير اقليم به اين نتيجه رسيد که تغييري در پهنه بندي زماني مکاني ناحيه مورد مطالعه وجود ندارد(1388).
رنجبر در رساله ي کارشناسي خود در دانشگاه تهران تحت عنوان ارزيابي شرايط اقليمي براي توسعه صنعت گردشگري به روش TCI در استان فارس به اين نتيجه رسيد که استان فارس از نظر اقليمي در تمام سال داراي شرايط مطلوب در تمام سال براي گردشگري مي باشد که اين شرايط مطلوب در طول سال در مناطق مختلف استان جابه جا مي شود(1388).
ابراهيمي در رساله ي کارشناسي ارشد خود در دانشگاه تهران تحت عنوان ارزيابي اقليم توريسم در شهرستان سردشت با استفاده از شاخص TCI به اين نتيجه رسيد که ماه هاي ژوئن و سپتامبر با کسب نمره ي 100 در طبقه بندي اقليم ايده آل قرار مي گيرند و بهترين شرايط اقليمي را دارند(1383).
کريمي در رساله ي کارشناسي ارشد خود در دانشگاه تهران تحت عوان ارتباط بين اقليم و توريسم در تبريز با استفاده از شاخص هاي اقليم توريستي PET،PMV پرداخته است. نتايج حاصله از اين بررسي ها نشان مي‌دهد كه مناسب ترين ماه ها از لحاظ آسايش حرارتي براي ورود توريست ماه هاي تير و مرداد و نامناسب ترين آنها ماه هاي آبان، آذر، دي، بهمن و اسفند مي باشند(1381).
مطالعات نشان مي دهد در کشور ايران از اين شاخص هاي که با فيزيولوژيک بدن انسان سرو کار دارند، براي ارزيابي شرايط اقليمي گردشگري بسيار اندک استفاده شده است. و کارهاي انجام شده غالباً به چند نقطه ي مشخص از کشور اختصاص داده شده است.
فصل دوم
مباني نظري
2-1- مقدمه
ريشه گردشگري و توريسم به يونان باستان و روميان بر مي گردد. مردمان باستان با انگيزه هايي از قبيل به دست آوردن غذا، دوري جستن از خطر و پيدا کردن محل هاي خوش آب و هوا اقدام به مسافرت مي کرده اند.(بقايي و همکاران، 1384: 19). مناظري زيبا و مردماني با فرهنگ ها و آداب مختلف، موجب مسرّت خاطر و انبساط جسمي و روحي افراد مي گردد.
امروزه با افزايش امکانات زندگي مثل وسايل حمل و نقل زميني، هوايي و دريايي و افزايش اوقات فراغت، درآمد و طول عمر مردم، افراد بيش از هر زمان ديگري به گردش و مسافرت مي روند.به ويژه ساکنان نقاط شهري به دليل آلودگي هوا ي شهرها و مشکلات ناشي از زندگي ماشيني، بيشتر به مسافرت و گردش در دامان طبيعت مي پردازند. در واقع گردشگر کسي است که به مکان هاي خارج از محل زندگي خود به قصد تفريح، استراحت و انجام امور ديگر مسافرت ميکنند و بيش از يک سال در آنجا اقامت ندارد، اين به تعريف به بعد تقاضاي گردشگري توجه دارد( محمدي،1386: 161).
در تعريفي ديگر، کروبي (1387) گردشگري يا جهان گردي را ترک موقت محل دائمي به قصد ديدار از يک مکان ديگر بدون اشتغال يا کسب و کار، به هر طريق و هر وسيله اي مشروط بر آنکه اقامت در محل جديد از حداقل يک شب در گذرد مي داند. به نظر شويکي در قرن 21 کسي که به تعطيلات مي رود، خريدار تفريح وهيجان است. الگوي جديد مصرف گردشگري که به گردشگري علايق خاص معروف شده است، از ويژگي هاي جامعه مدرن است. اين گردشگران اغلب به دنبال محرک هاي مهيج و تجربه هايي پر از پيچيدگي ها و هيجان هستند(Traure،2006: 183).
امروزه گردشگري به عنوان يکي از عرصه هاي نو و زمينه هاي جديد در مطالعات علوم انساني است و از جهات مختلف مورد توجه کشورهاست. التفات به گردشگري از يک سو به علت اهميت اقتصادي و از سوي ديگر به دليل اثرات اقتصادي و فرهنگي و اجتماعي آن است(فرزين، 1384: 1).
2-2- اهميت گردشگري در اقتصاد جهاني
صنعت گردشگري به عنوان صنعتي پويا و فراگير همه ارکان وجودي يک جامعه و سيستم هاي جهاني را در بر گرفته است. توسعه صنعت گردشگري به عنوان بخشي از ابعاد توسعه اجتماعي و فرهنگي هر کشور در کنار توجه به درآمد زايي و اشتغال زايي بسيار حائز اهميت مي باشد (محمدي و فيضي، 1386: 30). به گفته آنتونيو انريکيز ساونياک دبير کل سازمان جهاني گردشگري (1995)، به طور قطع گردشگري به عنوان يک نيروي محرکه در توسعه جهاني است. رشد در اين بخش، از سرعت پيشرفت تجارت جهاني که به نوبه خود سريع تر از ايجاد ثروت، به ويژه در کشورهاي در حال توسعه بوده، فراتر رفته است( فرهودي و شورجه ، 1383: 30). توريسم بزرگترين و بيشترين رشد را در بين بخش هاي مختلف اقتصادي دارا مي باشد ( Jucqueline & Maddison، 2005، قادري، 1383). از سال 1954 توريسم داراي رشد سريعي است و بهترين پديده اقتصادي جهاني است (Jinyang ،2002: 422).
طبق برآورد سازمان جهاني گردشگري، درآمد اين صنعت در سال 2010 به حدود 800 ميليارد دلار خواهد رسيد( مرادي و همکاران: 1386، 336). صنعت گردشگري در دهه آينده در صدر جدول صنايع پردرآمد جهان قرار مي گيرد. اين صنعت با درآمدي بالغ بر 500 ميليارد دلار در سال 1998 بر صنعت خودرو و کامپيوتر پيشي گرفته و پيش بيني مي شود تا سال 2020 بر تنها صنعت پردرآمد دنيا يعني نفت فائق آيد. تعداد گردشگران اين صتعت در سال 2010 به حدود يک ميليارد نفر و در سال 2020 به مرز 6/1 ميليارد نفر خواهد رسيد (کرمي و چگيني: 1386،31). در سال 1994، گردشگري 12 درصد از کل توليد ناخالص ملي در سطح جهان تشکيل داد. در برخي کشورها صنعت مسافرت و گشت منبع اصلي ايجادکار شده و جمعيتي بالغ بر 100 ميليون نفر را در سطح جهان به کار واداشته است( گوهريان و کتابچي، 1383: 24).
صنعت در حال رشد گردشگري از هر 9 شغل يک شغل را فراهم مي آورد و در هر 5/2 ثانيه يک شغل جديد ايجاد مي کند. بنا بر گزارش هاي سازمان مسافرت و گردشگري جهان (1999) گردشگري به طور مستقيم و غير مستقيم در چرخه اقتصاد به صورت زير اثر گذار بوده است:
1- ايجاد دويست ميليون شغل جديد.
2- 8 درصد از کل استخدام هاي جهان.
3- تا سال 2010 هر سال 5/5 شغل جديد ايجاد خواهد شد (محمدي: 1386: 167).
2-3- فرهنگ گردشگري
فرهنگ و گردشگري در برخي سطوح با يکديگر رابطه دارند. الگوهاي فرهنگي يک جامعه بر شهروندان و توانايي و ميل آنها به مسافرت اثر مي گذارد. فرهنگ موجب ايجاد انگيزه براي مسافرتهاي برون مرزي مي گردد و شيوه و شکل سفر را تعيين مي کند( کروبي، 1382).
علاوه بر جنبه هاي اقتصادي ، صنعت گردشگري مي تواند تغييرات فرهنگي و اجتماعي مهمي را در جامعه ميزبان ايجاد کند و از طريق توزيع درآمد، اشتغال زايي و کاهش فقرف باعث توسعه اجتماعي و اقتصادي شده، رفاه اجتماعي و سلامت عمومي را ايجاد نمايد (قادري، 1383: 15).
برآورد هاي سازمان بين اللملي گردشگري نشان مي دهد که حدود 37 درصد کل سفرهاي انجام شده به گردگشري فرهنگي اختصاص مي يابد و اين بخش سالانه 15 درصد رشد خواهد داشت ( Richards، 1996).
در واقع گردشگري ابزار مناسبي براي ايجاد تفاهم فرهنگي است. هر فرهنگي در براي ايجاد تفاهم فرهنگي است. هر فرهنگي در برخورد با ديگر فرهنگ ها، توانايي هاي خود را مي سنجد و از راه آشنا شدن با مرزهاي مشترک است که دشمني به تفاهم تبديل مي گردد. تفاهم متقابل ميان ملت ها و پيش برد و استواري صلح، کاهش تنش هاي قومي و فرهنگي، به ويژه در کشورهاي چند مليتي از ارزشهايي است که صنعت گردشگري در ايجاد آن اثر گذار است (محمدي 1386: 161).
2-4- گردشگري در ايران
در فولکور و فرهنگ عامه مردم ايران، مسافرت و سفر اهميت و جايگاه ويژه اي در باب گسترش اطلاعات ، آگاهي ها و شناخت دارد. مرد پخته در اين فرهنگ به انسان جهان ديده اي اطلاق مي شود که به سير و سفر به گوشه وکنار جهان پرداخته و از هر قوم و مليتي، شناخت و نشانه اي در ذهن خود دارد (کروبي،1382).
طبيعت جذاب ايران، تنوع آب و هوا و فرهنگ و تمدن درخشان چند هزار ساله ايران، اين کشور باستاني را سرشار از جاذبه هاي گوناگون کرده است (الواني و پيروزبخت 1385: 67).
با وجود جاذبه هاي فرهنگي ، تاريخي و اکوتوريستي و شرايط متنوع آب و هوايي، آمار و ارقام حاکي از سهم اندک ايران از درآمد گردشگري جهاني است. بر اساس آمار و ارقام اعلام شده از سوي گردشگري جهاني ايران از نظر جذب گردشگر در رده 68 دنيا قرار گرفته است. دلايل اين امر را مي توان وجود درآمدهاي نفتي کلان و عجين شدن آن با ساختار اقتصادي ايران، نبود عزم راسخ در ميان سياست گذارن کلان در اتخاذ استراتژي روشن براي توسعه گردشگري، و وجود برخي موانع فرهنگي و اجتماعي بر سر راه توسعه گردشگري دانست (کرمي و چگيني: 1386: 31).
موسايي(1383) دليل عدم جذب گردشگر توسط ايران را کمبود امکانات و تسهيلات رفاهي نمي داند بلکه يکي از دلايل اصلي و مهم عدم جذب گردشگر در ايران را عدم امنيت و احساس نا امني مي داند. بنا براين مسولين و برنامه ريزان بايد پيش از هر چيز با اتخاذ سياست هاي مناسب در رفع احساس نا امني بکوشند و مانع عظيمي را که بر اثر نا امني براي ورود ده ها ميليارد دلار ارز به کشور به وجود آمده است را از ميان بردارند و اين کار با اتخاذ سياست فرهنگي متعادل تر و صرف ميزان ناچيزي هزينه در مدتي معقول امکان پذير است.
به طور کلي، شرايط اقليمي متنوع ايران، چهره هاي طبيعي گوناگوني را در جاي جاي ايران خلق کرده است که اگر به درستي به جهانيان معرفي گردد، مي تواند ايران را به يکي از قطب هاي گردشگري و به خصوص گردشگري طبيعي ( اکوتوريسم) تبديل کند (منشي زاده و فلاحي، 1384).
به طور کلي ايران را با توجه به شرايط طبيعي و انساني مي توان به نواحي گردشگري زير تقسيم نمود:
1- ناحيه ساحلي خزري: اين ناحيه به دليل داشتن آب وهواي مساعد و مرطوب، پوشش جنگلي وسيع و جود درياچه ي خزر داراي بالاترين جذب گردشگر مي باشد که در ماه هاي گرم سال اين تعداد افزايش پيدا مي کند.
2- ناحيه ساحلي خليج فارس و درياي عمان: اين ناحيه به دليل دارا بودن آب وهواي گرم و مرطوب در فصل هاي سرد سال داراي گردشگر زيادي مي باشد که براي ديدن سواحل خليج فارس و درياي عمان به اين ناحيه سفر مي کنند.
3- اماکن و شهرهاي مذهبي ايران مانند شهرهاي مشهد ، شيراز و قم که در تمام ايام سال داراي زايران زيادي هستند.
4- اماکن و شهرهاي تاريخي: مانند شهرهاي شيراز ، اصفهان، کرمان ، يزد، کاشان و … به دليل داشتن بناهاي تاريخي، همه ساله گردشگران زيادي را به سوي خود جذب مي کنند.
5- نواحي کوهستاني: مانند دامنه هاي سبلان که به دليل داشتن چشمه هاي آب گرم در تمام سال به خصوص در فصل گرم بازديد کننده هاي زيادي به آنجا مسافرت مي کنند ( شهام و دادفر، 1384: 59).
2-5 رابطه گردشگري با محيط
محيط به عنوان رکن اصلي جريان گردشگري در تبلور فضايي براي جذب گردشگر نقش مهمي را ايفا مي کند و ابزارهاي متنوعي را در اختيار گردشگران مي گذارد. از اين رو گردشگري و محيط( در ابعاد انساني و طبيعي) به طور متقابل به يکديگر وابسته اند. محيط بسياري از جاذبه ها را شکل مي دهد(پاپلي يزدي و سقايي،



قیمت: تومان


پاسخ دهید